Haber Detayı
İşte masadan kalkmanın faturası
PAKİSTAN’daki barış görüşmelerinin sonuçsuz kalması İran Savaşı’nın uzama riski anlamına geliyor.
Dünya diken üstünde, piyasalar tedirgin.
Savaşın uzamasının iki ayrı faturası olacak.
SAVAŞAN TARAFLARA DOĞRUDAN GÜNLÜK FATURA: Yaklaşık 1.5-3 milyar dolar/gün.ABD/İsrail tarafının operasyon ve hava savunma harcamalarını, İran’ın askeri harcamalarını, doğrudan enerji/altyapı kayıplarını ve savaş alanı hasarını kapsayan kabaca faturanın günlük 1.5-3 milyar bandında seyrettiği hesaplanıyor.
Kamuya yansıyan değerlendirmelerde, ABD’nin bu savaşta harcadığı kaynakların tek başına günde 1 milyar doların üzerinde bir tempoya ulaştığı belirtilmişti.
Hatırlarsanız Reuters, ilk dört haftada 850’den fazla Tomahawk kullanıldığını açıklamıştı.DÜNYA GENELİNE EK GÜNLÜK FATURA: Yaklaşık 3 ila 6 milyar dolar/gün;Savaş Hürmüz Boğazı’na kilitlendi.
Savaş öncesi açık olan harıl harıl gemilerin geçtiği boğaz savaş sırasında kapandı.
Geleceği ise meçhul.
Boğaz kapalı kalırsa savaşın dünyaya faturasının kabaca 6-10 milyar dolar/gün bandına çıkması bekleniyor.Bu rakam; petrol fiyatının artışını, LNG şokunu, tanker/navlun/sigorta yükünü, hava kargo maliyetini, gübre-gıda etkisini ve büyüme kaybının günlük karşılığını kapsıyor.
Dünya Bankası Başkanı Ajay Banga, savaşın uzaması senaryosunda küresel büyümenin 1 puana kadar gidebilecek kayıp uyarısı yapmıştı.
Dünya Bankası verisine göre dünya ekonomisinin büyüklüğü 2024’te 110.98 trilyon dolardı.
Bu rakam üzerinden gidersek yalnızca makro büyüme kanalından yılda yaklaşık 1.11 trilyon dolar yani günde yaklaşık 3 milyar dolar üretim kaybı oluşacak demektir.
Daha ılımlı senaryodaki 0.3-0.4 puanlık kayıp ise günde yaklaşık 0.9-1.2 milyar dolara denk geliyor.
Bunun, enerji ve taşımacılık şokları hariç, sadece büyüme etkisi olduğunu hatırlatmamda fayda var.PETROL ENDİŞESİSavaşın uzaması en ağır hasarı kuşkusuz petrole verecek.
Uluslararası Enerji Ajansı Başkanı Fatih Birol savaşın küresel petrol piyasası tarihindeki en büyük arz şokunu yarattığını; Hürmüz’den geçen ham petrol ve ürün akışının savaş öncesi yaklaşık 20 milyon varil/gün düzeyinden neredeyse durma noktasına geldiğini, Körfez üreticilerinin toplam üretimi en az 10 milyon varil/gün kıstığını ve Brent’in rapor tarihinde ay içinde yaklaşık 20 dolar/varil yükseldiğini belirtmişti.Dünya genelinde günde 100 milyon varil petrol tüketiliyor.
Bu durumda petrol fiyatında savaş nedeniyle oluşan ve kalıcı hale gelen 20 dolarlık ek prim, küresel ekonomi için yaklaşık 2 milyar dolar/gün ek enerji faturası anlamına geliyor.
Fiyat farkı 30 dolara çıkarsa bu yük 3 milyar dolar/gün düzeyine çıkacak.
Bunu bir yerde tüketici ülkelerden üretici ülkelere servet transferi olarak da görebiliriz.
Kuşkusuz savaşın uzamasının kazananları da olacak.DOĞALGAZ SIKINTISIReuters’a göre bazı fiziki kargolarda fiyatlar 150 dolar/varile dayandı; Avrupa jet yakıtı 226.40 dolar/varil, dizel ise 203.59 dolar/varil seviyelerine çıktı.
Yani rafineri ve taşımacılık zincirinin günlük maliyeti katlanıyor.
Doğalgaz ve LNG tarafında tablo daha da kırılgan.
Reuters, LNG fiyatlarının savaşın başlamasından bu yana geçen haftaya kadar yüzde 80’den fazla arttığını; Hürmüz’ün normalde küresel LNG akışının yaklaşık beşte birini taşıdığını yazmıştı.
Bu noktada başta Katar olmak üzere bazı ülkelerin İran saldırılarıyla kaybettiği rafinerilerini de hesaba katmak lazım.
Barış halinde bile bu rafinerilerin devreye girmesi yıllar alacak.NAVLUN KATLANIYORYine Reuters, Körfez taşımacılığı için savaş riski primlerinin bazı durumlarda %1000’e kadar arttığına dikkat çekmişti.
Orta Doğu-Çin VLCC navlunu 423,736 dolar/gün ile rekor fiyata ulaşmıştı.Buna bir de hava taşımacılığı eklendi.
Reuters’a göre bazı hava kargo hatlarında fiyatlar yüzde 70’e kadar arttı; jet yakıtı savaşın başından itibaren yaklaşık ikiye katlandı.
Cathay Pacific şimdiden uçuş kesintilerine gitti.
Yani savaşın faturası artık sadece tankerle taşınan petrolün değil, yolcu bileti, e-ticaret teslimatı ve ilaç lojistiğinin içine de girmiş durumda.ÇİFTÇİLER ÇARESİZGıda ve gübre tarafı ise gecikmeli ancak acı biçimde geliyor.
Üre gübre fiyatları yaklaşık 80 dolar/ton arttı.
DAP fiyatları da yaklaşık yüzde 20 yükseldi.
Gübre ve yakıttaki artışlarla çiftçiler üretim maliyetlerinde yüzde 20-30 artış, üretimlerinde ise yüzde 5-10 düşüş bekliyor.İSTİKRAR TEHLİKESİÖzetlersek petrol fiyatlarındaki artış şimdiden Mısır’dan Pakistan’a kadar ülkelerde para birimleri, rezervler ve borç dinamikleri üzerinde baskı yarattı bile.
IMF 20-50 milyar dolar ek acil destek ihtiyacı beklediğini açıklamıştı.
Savaş uzadıkça maliyet sadece savaşan ülkelerde değil, küresel çapta ekonomilerde özellikle de zayıf ekonomilerde ağır biçimde hissedilecek.
Borç, kur krizleri sosyal istikrar krizlerine dönüşecek.
Savaş sadece cephede ilgili ülkeleri yakmakla kalmayacak.
Dünya uzayan savaşın bedelini her gün, ağır şekilde ödeyecek.PİYASALAR VE YATIRIMCI NE OLUR?SAVAŞIN uzaması finansal piyasaları da sarsacak, paranın yönünü değiştirecek.
Kimi varlıklar “güvenli liman” diye yükselirken, kimileri doğrudan baskı altına girmeye devam edecek.
Belirsizlik artacak, risk iştahı daha da azalacak.
Faizler yükselecek, borsalar düşecek.
