Tarihin sonu mu, yoksa başka bir şeyin başlangıcı mı? Tekno-oligarkın manifestosu

Rekabet Hukuku Danışmanı RECEP GÜNDÜZ Geçen hafta ABD ve İsrail or­dusu olmak üzere, istihbarat servisleri ve hükümet kurumla­rına veri analiz yazılımları sağla­yan Palantir'in X hesabından ya­yınlanan 22 maddelik manifesto, sosyal medyayı kısa sürede sarstı.

Manifestonun özü şuydu: Silikon Vadisi'nin Amerikan savunması­na katılmak "olumlu bir yüküm­lülüğü" var; yapay zekâ silahları yapılacak, soru yalnızca kimin ya­pacağı; bazı kültürler ilerlerken, bazıları ise "işlevsiz ve gerici" kal­dı.

Çok geçmeden manifesto, şir­ketin CEO'su Alex Karp ile Nicho­las Zamiska'nın birlikte yazdığı “The Technological Republic” ki­tabının özeti olduğu anlaşıldı.Ben bu konuyu görünce hemen yazmak yerine kitabı okumak is­tedim.

Sosyal medyadan yapılan manifestonun felsefesi beni çok rahatsız etse de kitabı okumaya başlarken heyecanlıydım.

Tek­noloji üretiminin merkezinde olan felsefe eğitimi geçmişine sa­hip birinin günümüz dünyasına dair söyleyeceklerini merak edi­yordum.

Ama sonuç tam bir ha­yal kırıklığıydı.

Kitap, çeşitli TED konuşmalarının yapay zekây­la birleştirilmiş hali gibi yavan.

Pek çok analist gibi ben de kita­bın, Palantir'i Batı hükümetlerine ve sermayedarlarına pazarlayan sofistike bir reklam aracı olduğu kanısındayım.

Çoğu kişi bu yapı­yı doğru biçimde teşhis etti: Ön­ce kültürel çöküş tanısı koy, son­ra "Amerikan Projesi"ne dönüşü çağır, çözümü de kendi şirketinde bul.

Trump’ın Amerikan Başkan­lığı’na giden yol gibi.Ama kitabı küçümsemek hata olur.

Hatta ben bu kitabı 20. yüzyı­lın kapanışında yazılmış, 21. yüz­yılı anlamlandırmaya çalışan dev eserler olan “Medeniyetler Çatış­ması” ya da “Tarihin Sonu ve Son İnsan” kadar önemli görüyorum.

Nedeni, kitabın akademik saygın­lığı ya da felsefik/politik derinliği kesinlikle değil.Fukuyama'nın iflası, Huntington'ın zaferi“The Technological Republic”i anlamlandırmak için biraz geri­ye gitmek gerekiyor.

Samuel Hun­tington, 1996'da “Medeniyetler Çatışması”nda Soğuk Savaş son­rası dünyada asıl gerilimin ideo­loji ya da ekonomiden değil, kül­tür ve medeniyet kimliklerinden kaynaklanacağını yazmıştı.

Ba­tı'nın evrensellik iddiasının diğer medeniyetlerden tepki göreceği­ni öngörmüştü.

Bugün Çin'in yük­selişini, Rusya'nın ya da İran'ın davranışlarını salt ekonomik çı­kar hesabıyla açıklamak mümkün değil; Huntington'ın çerçevesi hâlâ işe yarıyor.Francis Fukuyama ise Soğuk Savaş’ın bitmesinin heyecanı ile 1992'de yazdığı “Tarihin Sonu” kitabında tam tersini savunmuş­tu: Sovyetlerin çöküşüyle ideolo­jik evrim sona ermiş, liberal de­mokrasi insanlığın nihai yönetim biçimi olarak tarihin galibi ilan edilmişti.

Karp, akademik derin­likten yoksun da olsa, “The Tech­nological Republic”te bu iddianın pratikte iflas ettiğini ilan ediyor.

Batı değerlerinin evrensel zafer kazandığı dünya artık yok; onun yerine teknoloji, askeri ve istih­bari üstünlüğün belirleyici oldu­ğu yeni bir rekabet çağı başlamış durumda.Bu yüzden kitabı önemli bulu­yorum.

Akademik saygınlığı ya da felsefi derinliği için değil; Batı elitleri arasında da artık "tarihin sonu" anlatısının bittiğini görü­nür kıldığı için.

Artık kültür kim­liği de, liberal demokrasi söylemi de ikinci planda.

Sahneye çıkan yeni aktör: araçsallaştırılmış tek­noloji ve yapay zekâ destekli ta­hakküm kapasitesi.Palantir’in iş modeli diğer ülkeler için ne anlama geliyor?Palantir'in iş modeli sıradan bir teknoloji şirketinden köklü biçimde ayrışıyor.

Şirketin 2025 ikinci çeyrek geliri milyar dola­rı aştı; bunun büyük bölümü hü­kümet sözleşmelerinden geliyor.

Şirket, ABD Göçmenlik ve Güm­rük İcra Birimi'nin (ICE) vaka yö­netim sistemini işletiyor, savun­ma bakanlıklarıyla gizlilik içinde çalışıyor.

Peki bu tablo diğer ülke­ler açısından ne anlama geliyor?Küresel ölçekte birkaç kritik soruyu gündeme geliyor.

Palan­tir, pek çok ülkede kamu ihalele­rine rekabetçi ihale süreçleri at­lanarak giriyor.

Brezilya vakası ibret verici: Şirket, devlete ait BT kuruluşu Serpro üzerinden Ama­zon Web Services altyapısına ek hizmet katmanı olarak dahil oldu ve Palantir için ayrı bir ihale açıl­madı.

Başka bir deyişle devletin kendi dijital egemenliğini güçlen­dirmek için kurduğu yapı, yabancı bir şirketin aracısına dönüştü.Bu durum piyasa rekabetini doğrudan zedeliyor.

Palantir gibi şirketler bir kez devlet sistemleri­ne entegre oldu mu, çıkarılmaları hem teknik hem siyasi açıdan son derece güçleşiyor.

Piyasada "kilit­leme etkisi" denen bu yapı, reka­beti fiilen ortadan kaldırıyor.

Bu­na bir de şirketin kendi ülkesine "olumlu yükümlülük" taşıdığını açıkça ilan etmesini ekleyin: Han­gi hükümet bu koşullarda hassas verilerini gönül rahatlığıyla tes­lim edebilir?İsviçre'nin verdiği dersİsviçre bu soruyu sonuna kadar götürdü.

Bağımsız dergi Repub­lik, 59 bilgi edinme başvurusuna dayanan bir soruşturmayla İsviç­re ordusunun, Palantir sistemle­rinin ülke egemenliğiyle bağdaş­mayabileceğine dair iç bir rapor hazırladığını ortaya koydu.

So­nuç: İsviçre ordusu veri egemen­liği riskleri gerekçesiyle Palan­tir'i reddetti.

Şirketin sunucula­rı İsviçre topraklarında olsa bile, Amerikan hukuku ABD hüküme­tinin bu verilere erişmesini zo­runlu kılabilirdi.Palantir'in bu soruşturmaya verdiği yanıt da bir o kadar anlam­lıydı.

Gerçeklere itiraz etmek ye­rine, dergiye kendi versiyonunu yayımlaması için hukuki baskı uyguladı. 300 milyar dolar piya­sa değerine sahip bir şirket, kendi hükümetinin hazırladığı bir risk raporunu vatandaşlarına duyur­maya çalışan küçük bir bağımsız dergiye dava açtı.Nostalji mi, strateji mi?Karp ve Zamiska, aslında hiç var olmamış bir geçmişin yası tu­tarak onu diriltmeye çalışıyor. "Ortak Amerikan Projesi" nos­talji mi gerçekten yoksa tekno-o­ligarklar aracılığıyla tahakkümü sürdürmenin yeni dilini mi kuru­yorlar?Belki ikisi de.

Ama asıl mesele bu tartışmanın yarın değil, bugün, kamu ihalelerinde, veri sözleşme­lerinde ve rekabet politikalarında somut biçimde şekillendiği.

Ma­nifestoyu ilan eden bir şirketin ve­rilerimize erişimine izin vermek, modernleşme değil.

Buna daha net bir isim koymak gerekiyor.