Panama Körfezi’nde 40 yıllık denge çöktü

Başak Nur GÖKÇAMDünya genelinde okya­nuslar, atmosferde­ki ısının yüzde 90’ın­dan fazlasını absorbe ederek gezegenin termostatı görevi­ni üstleniyor.

Ancak bu deva­sa enerji yükü, okyanusların sadece ısınmasına değil, bin­lerce yıldır süregelen fiziksel döngülerinin de bozulması­na yol açıyor.Bugün küresel ekonomi için okyanus temelli faaliyetlerin (mavi ekonomi) yıllık değerinin 3 trilyon do­lar civarında olduğu tahmin ediliyor.

Bu değerin en kritik bileşenlerinden biri olan ba­lıkçılık ise doğrudan yukarı akıntı denilen bir doğa olayı­na bağlı.

Panama Körfezi’n­den gelen son veriler, bu ha­yati dişlinin kırılmaya başla­dığını gösteriyor.Rüzgâr neden durdu?Smithsonian Tropikal Araştırma Enstitüsü (STRI) tarafından yapılan izlemeler, Panama Körfezi’nde ocak ve nisan ayları arasında gerçek­leşen mevsimsel yukarı akın­tının, son 40 yıldır bölgenin en güvenilir iklimsel olayı olduğunu kanıtlamıştı.

Kuzeyden esen güçlü alize rüzgârları, yüzeydeki sıcak suyu iterek derinlerdeki be­sin açısından zengin ve soğuk suların yukarı çıkmasını sağ­lıyordu.

Ancak 2025 yılı, bu döngüde dramatik bir sapma­ya sahne oldu.Rüzgâr hızlarındaki bek­lenmedik düşüş, okyanusun derinliklerindeki ‘yaşam ik­sirinin’ yüzeye ulaşmasını engelledi.

PNAS dergisinde yayımlanan güncel bir maka­le, bu durumun münferit bir olay değil, iklim bozulması­nın okyanus dinamikleri üze­rindeki doğrudan bir müda­halesi olduğunu savunuyor.

Eğer bu rüzgâr desenleri ka­lıcı olarak değişirse, Pana­ma’nın Pasifik kıyılarındaki mercan resifleri ısı stresine karşı en büyük savunma me­kanizmasını kaybedecek.Mavi ekonomide ‘besin’ kriziSürdürülebilirlik perspek­tifinden bakıldığında, yukarı akıntı sistemlerinin durma­sı bir gıda güvenliği krizidir.

Dünya denizlerindeki balık üretiminin yüzde 50’si, okya­nus yüzeyinin sadece yüzde 1’ini kaplayan yukarı akıntı bölgelerinde gerçekleşir.Panama Körfezi’ndeki bu zayıflama, sadece yerel ba­lıkçıları değil, küresel tedarik zincirini de etkileme potan­siyeline sahip.Deniz suyunun soğuyama­ması, aynı zamanda bölgede­ki turizm ekonomisini ve kıyı ekosistemlerinin karbon tut­ma kapasitesini de doğrudan baltalıyor.Max Planck Enstitüsü ve STRI iş birliğiyle yürütülen araştırmalar, tropikal okya­nusların yeterince izlenme­diği gerçeğini bir kez daha yü­zümüze çarpıyor.

S/Y Eugen Seibold araştırma gemisin­den elde edilen veriler, iklim modellerimizin bu ani deği­şimleri öngörmekte yetersiz kalabileceğini gösteriyor.Panama’daki bu olay, küre­sel ısınmanın sadece bir de­rece meselesi olmadığını, karmaşık doğa mekanizma­larının motorunu durdurabi­leceğini gösterdi.Eğer rüzgâr desenleri bu şekilde zayıflamaya devam ederse, tropikal bölgelerde­ki biyolojik çeşitlilik kaybı yüzde 30’lara kadar ulaşabi­lir.

Sürdürülebilir bir gelecek için sadece karbon emisyon­larını azaltmak yetmiyor; ay­nı zamanda okyanusların bu kritik sistemlerini koruya­cak mavi koruma stratejile­rinin acilen devreye alınması gerekiyor.Yeşil mutabakat ve mavi ekonomiAvrupa Yeşil Mutabakatı ve Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (Madde 14: Sudaki Yaşam), okyanus sağlığını ekonomik sürdürülebilirliğin merkezine koyuyor.

Panama’daki gibi ekosistem servislerinin kaybı, doğal sermayenin tükenmesi anlamına geliyor.

Uzmanlar, okyanus gözlem sistemlerine yapılacak her 1 dolarlık yatırımın, afet yönetimi ve kaynak verimliliği kanalıyla 10 dolardan fazla ekonomik getiri sağladığını vurguluyor.Isınan okyanusun bedeliOkyanuslar, Sanayi Devrimi’nden bu yana insan kaynaklı sera gazı emisyonlarının yarattığı fazla ısının yüzde 93’ünü emdi.

Bu durum, suyun termal genişlemesine ve deniz seviyelerinin yükselmesine neden olmasının yanı sıra, su katmanlarının birbirine karışmasını zorlaştırıyor (stratifikasyon).

Panama’da görülen rüzgâr zayıflığı, bu katmanlaşmayı derinleştirerek deniz altındaki oksijensiz bölgelerin büyümesine yol açabilir.